2025 Yılında Kaybettiklerimiz (38)

Mahmut Gazi YAŞARGİL! (Bilim İnsanı ve Tıp Hekimi)

Bilim insanı ve tıp hekimi Mahmut Gazi Yaşargil 1925 yılında babasının kaymakam olarak görev yaptığı Diyarbakır’ın Lice ilçesinde doğdu.

Beyin ve sinir cerrahisi alanında uzmandır. Beyin cerrahisi pratiğinde, mikroskop kullanımının hayata geçirilmesinde ve yaygınlaştırmasındaki katkılarıyla tanınır. 1999 yılında Amerikan Nörolojik Cerrahlar Kongresi’nde Neurosurgery Dergisi tarafından “1950-2000 Yüzyılın Beyin Cerrahı” unvanı verilmiş ve Avrupa Nörolojik Cerrahlar Birliği onur madalyası ile onurlandırılmıştır.

1943 yılında Ankara Atatürk Lisesi’ndeki lise eğitimini tamamladı Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi’ne başladı. Kendisinin ve iki erkek kardeşinin tıp tahsili almasında komşuları ve aile dostları olan nöroloji profesörü Yusuf Şükrü Sarıbaş etkili oldu.

Tıp eğitimine 1944 yılından itibaren iki dönem Almanya’daki Friedrich Schiller Üniversitesi’nde, ardından on dönem Basel Üniversitesi’nde devam etti. 1949 sonbaharında Basel Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden mezun oldu. Beyin cerrahisi alanında uzmanlaşmaya başlamadan önce, bu alanda uzmanlığın ön şartı olarak üç yıl süreyle başka dallarda çalışması gerekiyordu. Anatomi Enstitüsü’nde beyin anatomisi üzerine Josef Klingler’in yanında çalıştı; ardından 1950-1953 yılları arasında nöroloji-psikiyatri, iç hastalıkları ve genel cerrahi asistanlığı yaptı. Ocak 1953’te Zürüh Üniversitesi’nde uzmanlık eğitimine başladı. Beyin cerrahisi kliniğinde Hugo Krayenbühl ve Gerhard Weber ve E. Zancler’in yanında uzmanlık eğitimini aldı.

Zürih Üniversitesi Beyin Cerrahisi Kliniği’ndeki çalışması sırasında ilk 12 sene beyin ve orbita anjiyografisi alanına yoğunlaşıp çok sayıda hastada anjiyografi uygulaması yaptı. 1957-1965 yılları arasında ise stereotaktik teknikle Parkinson hastalığı ve diğer hareket bozukluklarının tedavisine yönelik ameliyatlar yaptı. Zürih Üniversitesinde Fizyoloji profesörü Oscar Wyss ile ilk defa yüksek-frekanslı koagülasyon (kanama durdurma amaçlı) tekniğini kullandı ve bu teknik sonrasında cerrahi pratiğinde yaygınlaştı.

1965-1966 yıllarında ABD’de Vermont Üniversitesi bünyesindeki hayvan laboratuvarında Raymond Madiford Peardon Donaghy ve ameliyat hemşiresi Jackie Robert’ın yanında mikrovasküler cerrahi (mikroskop eşliğinde yapılan damar ameliyatları) öğrendi ve bu tekniği ilk defa hayvanların beyin damarlarında uyguladı.

1967’de Zürih’e döndü, Ekim 1967’de üç atardamarı tıkalı bir hastaya yeni bir atardamar bağlama operasyonunu ilk kez gerçekleştirdi. Zürih Kliniği’nde mikrovasküler cerrahi tekniğini tüm beyin ve omurilik cerrahisinde kullanmaya başladı. Bu teknik; beynin anevrizma, AVM, kavernom gibi damarsal kökenli problemlerinde, beyin-omurilik tümörlerinde ve temporal epilepsi cerrahisinde rutin olarak kullanılır oldu; böylece modern nöroşirürjide yeni bir dönem başladı. Zürih’te kurulan mikrocerrahi laboratuvarı, 1968-1993 yılları arasında tüm dünyadan gelen nöroşirürjiysenlere bir eğitim merkezi haline geldi. Bu dönemde mikronöroşirürji üzerinde sekiz kitap yayınladı.

Zürih Üniversitesi Nöroşirürji kliniğindeki şeflik görevinden Ocak 1993’te emekli oldu. O dönem bilim dünyasınca tanınmış bir cerrah olan 68 yaşındaki Yaşargil, İstanbul’dan gelen bir teklifi kabul edip Türkiye’ye dönme hazırlıklarını yaparken yasalara göre bir asker kaçağı olması nedeniyle Türkiye planını gerçekleştiremedi. Bu nedenle 1994’te Amerika’da Little Rock şehrindeki Arkansas Tıp Bilimleri Üniversitesi’nden gelen teklifi kabul etti. Orada nöroşirürji kliniği şefi Profesör Ossama Al-Mefty ile Amerika’da ilk mikronöroşirürji merkezini geliştirdi. Bu hastanede ameliyatlar yaptı, dersler verdi, yayımlar yaptı, mikronöroşirürji laboratuvarı kurdu ve mikronöroşirürji kursları hazırladı. Ekim 2013’te Arkansas Üniversitesinden emekli oldu.

Kasım 2013’ten sonra Yeditepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroşirürji Anabilim dalı kadrosunda yer aldı. 2012’de Azerbaycan’da kurulan Avrasiya Akademiyası adlı uluslararası derneğin kurucu üyelerinden biridir.

27 Mayıs darbesinden sonra askeri yönetimin ülke idaresine el koyması esnasında yurt dışında eğitimine devam etmekteydi. Doçentlik sınavına gireceği günlerde Türkiye’den askerlik vaktinin geldiğine dair celp ulaştı. O sıralar liseden arkadaşı olan Ömer İnönü Gazi Yaşargil’i ziyaret etmişti. Ömer İnönü’den, babası eğitimi bittikten sonra ülkeye döneceğini İsmet İnönü’ye iletmesini istedi. Ancak İsmet İnönü’nün çabaları sonuçsuz kaldı. Darbe yönetiminin oluşturduğu Bakanlar Kurulu kararı ile Türk vatandaşlığından çıkarıldı. Vatansızların taşıdığı “Haymatlos” pasaportuyla yaşamaya başladı.

Turgut Özal döneminde yeniden vatandaşlığa alınması için işlemler başlatıldı. Türkiye’ye gelmekten hâlâ çekinen Yaşargil’e pasaportunu dönemin Sanayi Bakanı Şükrü Yürür götürdü. 18 yaşında ayrıldığı ülkesine 45 yıl sonra yeniden dönme imkânına erişti. Ankara’ya dönüşünde çok duygulandığını belirtmiş ve otomobilden inmeyerek 3 saat boyunca otomobille Ankara’yı gezip yıllar içerisinde değişen Ankara’ya ilk kez tanıklık etti. Sonrasında İstanbul’a geçip eski dostu Can Yücel’le buluştu.

Keşifleri

İntrakraniyal anevrizma ameliyatlarında balonlaşan damarları klemplemek için kullanılan klipsleri dizayn etmiş ve uygulamaya sokmuştur. Halen Yaşargil klipleri kendine has özellik ve tipleri ile kullanımdadır.
Özellikle beyin ameliyatlarında operasyon sahasına ulaşmak için kibarca kenara alınması gereken beyin dokusunu ekarte etmek için Leyla retraktörünü dizayn etmiş ve uygulamaya sokmuştur. Halen beyin cerrahi ameliyatlarının vazgeçilmez bir parçasıdır. Cihaz, adını Yaşargil’in kızından almıştır.
Mikroskop ile yapılan ameliyatlarda daha geniş bir görüş alanı sağlamak için “Kayan Mikroskop” adı verilen hareketli sistemi geliştirmiştir.

Unvanları

Mikrosinir cerrahisinin kurucusu olan Gazi Yaşargil “Beyin ve Sinir Cerrahı” ve “Profesör Doktor” gibi akademik unvanlarının yanında “Yüzyılın Beyin Cerrahı” unvanına sahiptir. Avrupa Nöroşirürji Derneği’nin 19 – 24 Eylül tarihleri arasında düzenlediği kongrede yine aynı derneğin onur madalyasına layık bulunan Yaşargil, bu ödüle hak kazanan ilk Türk olmuştur.

Harvey Cushing ile beraber 20. yüzyılın en önemli nöroşirürjisyenlerinden sayılmaktadır.

2000 yılında Cumhuriyet Gazetesi tarafından son bin yıl içinde Türk tarihinin Atatürk ve İbn Sin gibi 10 Türk büyüğünden biri olarak seçildi.

Onurlandırmalar

Eğitim ve Araştırma Hastanesi. Profesör Yaşargil ismi altında Oxford-İngiltere, Little Rock-ABD ve Pekin-Çin’de mikrocerrahi laboratuvarları kurulmuştur.
Arkansas Üniversitesi, “Yaşargil Kürsüsü”nü kurarak ve “Gazi ve Dianne Yaşargil Yıllık Konferansı”nı yaparak çalışmalarını onurlandırmıştır.
Amerika Nöroşirürji cemiyetinde yıllık “Yaşargil dersi” verilmektedir.
Türk Nöroşirürji Cemiyetinde yıllık “Yaşargil” dersleri” verilmektedir.
Zürich İsviçre Tıp Fakültesi Kasım 2014 yılında “Yıllık Yaşargil” konferansları başlatılarak Yaşargil’in Zürich Üniversitesi’nde çalışmaları ve katkıları onurlandırılmıştır.
Türkiye’de Diyarbakır’daki eğitim ve araştırma hastanesine onun adı verilmiştir.
İstanbul, Başakşehir’de bir caddeye adı verilmiştir.
Ankara, Beypazarı’nda, Rize Ardeşen’de ve Kayseri Melikgazi’de birer sokağa adı verilmiştir.
İstanbul Gaziosmanpaşa’da adının verildiği bir ortaöğrenim kurumu vardır.
Can Yücel, Rengahenk kitabını kendisine ithaf etmiştir.

Fahri doktora:

1990 – Ankara Üniversitesi İbni Sina Hastanesi.
1991 – İstanbul üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hastanesi
1999 – Lima üniversitesi, Peru.
2000 – Hacettepe Üniversitesi.
2014 – İzmir Ege Üniversitesi.
2019 – Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Eskişehir.

Fahri üyeliklerinden bazıları:

1976 – Brezilya Nöroşirürji Akademisi, Brezilya.
1977 – Nörocerrahlar Birliği, ABD.
1979 – Amerikan Kalp Derneği, Dallas, Teksas, ABD (Honorary Fellow)
1981 – Kanada Nöroşirürji Akademisi, Kanada.
1986 – Nörocerrahlar Kongresi
1987 – Japon Nöroşirürji Derneği, Japonya.
1989 – İsviçre Nörobiyoloji Akademisi, İsviçre.
1990 – Türk Nöroşirürji Derneği.
1993 – İsviçre Nöroşirürji Akademisi
1994 – Arjantin Nöroşirürji Derneği
1998 – Türkiye Bilimler Akademisi.
1999 – Peru Nöroşirürji Akademisi
2000 – İtalya Nöroşirürji Akademisi
2003 – Meksika Nörocerrahi Derneği

Ödüllerinden bazıları:

1957 – “Vogt Ödülü”-İsviçre Oftalmolojik Topluluğu.
1968 – Tıp Bilimleri İsviçre Akademisi Robert-Bing-Ödülü.
1976 – İsviçre Federasyonu Marcel-Benoit-Ödülü.
1980 – “Yılın Sinir Cerrahı” Ödülü.
1981 – Uluslararası Mikrocerrahi Derneği, Sidney, Avustralya, Öncü Mikrocerrah Ödülü.
1988 – Universita di Napoli e della Compagna Napoli, İtalya Şeref Madalyası
1992 – Türkiye Cumhuriyeti Tıp Ödülü.
1997 – Nöroşirürji Dernekleri Dünya Federasyonu Altın Madalya.
1998 – Brezilyalı Nöroşirürji Derneği tarafından “Yüzyılın beyin cerrahı” olarak onurlandırıldı.
1999 – Nörolojik Cerrahlar Onur Madalyası, Avrupa Birliği.
2000 – Türkiye Cumhuriyeti Üstün Hizmet Madalyası.
2002 – 2005 – Millî Egemenlik Onur Ödülü.